પંજાબ,
પંજાબ અને ઉત્તર ભારતમાં પૂરની સમસ્યા દાયકાઓથી એક ગંભીર પડકાર રહી છે. વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થી હેઠળ ૧૯૬૦માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલી સિંધુ જળ સંધિનો હેતુ માત્ર પાણીની વહેંચણી સુનિશ્ચિત કરવાનો જ નહીં પરંતુ પૂર જેવી કુદરતી આફતોને નિયંત્રિત કરવાનો પણ હતો. આ સંધિ હેઠળ, બિયાસ, રાવી અને સતલજ નદીઓના પાણી ભારતને ફાળવવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે સિંધુ, ઝેલમ અને ચિનાબ નદીઓના પાણી પાકિસ્તાનને ફાળવવામાં આવ્યા હતા. છતાં, છેલ્લા ચાર દાયકામાં પંજાબમાં પૂર નિયંત્રણમાં ભારત સરકારની નિષ્ફળતાએ ઘણા પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. શું આ નિષ્ફળતા માત્ર કુદરતી આફતનું પરિણામ છે, કે પછી તે કૃત્રિમ કટોકટી તરફ ઈશારો કરે છે?
પંજાબની નદીઓના ભૌગોલિક મહત્વને સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે. બિયાસ અને સતલજ નદીઓ પંજાબમાં ભળીને સતલજ તરીકે ઓળખાતા સંયુક્ત પ્રવાહ બનાવે છે. આ પ્રવાહ પછીથી પાકિસ્તાનમાં ચેનાબ નદીને મળે છે અને ચેનાબ આખરે મીઠાન કોટ નજીક સિંધુ નદીમાં ભળી જાય છે. આમ, બિયાસ અને સતલજનું પાણી પરોક્ષ રીતે સિંધુ નદી સુધી પહોંચે છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું આ નદીઓના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવાના પ્રયાસોથી પંજાબમાં અજાણતા કૃત્રિમ આપત્તિ સર્જાઈ છે?
પંજાબમાં પૂર નિયંત્રણ માટે ડેમ અને નહેરો બનાવવામાં આવ્યા હતા, જેમ કે સતલજ પર ભાખરા ડેમ અને રવિ પર રણજીત સાગર ડેમ. આ ડેમોનો હેતુ સિંચાઈ અને પૂર નિયંત્રણ બંને હતો. જોકે, તાજેતરના દાયકાઓમાં પૂરની ઘટનાઓ વારંવાર બની છે. નિષ્ણાતો માને છે કે ડેમમાંથી અચાનક પાણી છોડવાથી, અપૂરતી પાણી વ્યવસ્થાપન અને નદીઓના કુદરતી પ્રવાહમાં દખલથી પરિસ્થિતિ વધુ જટિલ બની છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારે વરસાદ દરમિયાન ડેમમાંથી પાણીના અનિયંત્રિત છોડવાથી નીચે તરફના વિસ્તારોમાં પૂર આવે છે. સિંધુ જળ સંધિ બાદ, ભારતે બિયાસ અને સતલજમાંથી પાણીનો ઉપયોગ વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ તેનાથી કુદરતી પાણીના પ્રવાહ પર અસર પડી. કેટલાક નિષ્ણાતો દલીલ કરે છે કે નદીઓના કુદરતી પ્રવાહમાં ફેરફાર અને ડેમમાંથી પાણીનું અસંતુલિત વિતરણ પૂરની તીવ્રતા વધારી શકે છે. પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે શું સંધિ હેઠળની પાણી વ્યવસ્થાપન નીતિઓ પંજાબમાં પૂરને કૃત્રિમ આપત્તિમાં ફેરવી રહી છે? આ ઉપરાંત, વહીવટીતંત્રની પ્રાથમિકતાઓ પણ શંકાસ્પદ છે. બિહારમાં ડેમો પર રાજકીય નાટક ચાલી રહ્યું છે, ગુજરાત તથા અન્ય રાજ્યોમાં પણ લોકો સરકારની આજ નીતિઓના પરિણામ ભોગવી રહી છે ત્યારે પંજાબ સહિત ગુજરાત તથા ઉત્તર ભારતમાં પૂરની આપત્તિ પર સંવેદનશીલતા અને નક્કર કાર્યવાહીનો અભાવ છે.
પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં રાહત અને પુનર્વસન માટે તાત્કાલિક પગલાં લેવાની જરૂર છે. ઉપરાંત, ડેમોના સંચાલન, નદીઓના કુદરતી પ્રવાહને જાળવી રાખવા અને આબોહવા પરિવર્તનની અસરોને ધ્યાનમાં રાખીને લાંબા ગાળાની નીતિઓ બનાવવી પડશે. પંજાબમાં પૂરની સમસ્યા ફક્ત કુદરતી આપત્તિ ન હોઈ શકે પરંતુ અપૂરતી પાણી વ્યવસ્થાપન અને નીતિગત ખામીઓનું પરિણામ હોઈ શકે છે. સરકારે પૂર નિયંત્રણ માટે આધુનિક તકનીકોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ, ડેમોમાંથી પાણી છોડવાનું નિયમન કરવું જોઈએ અને સ્થાનિક સમુદાયોને રાહત આપવી જોઈએ. હવે સમય આવી ગયો છે કે વહીવટીતંત્ર આ કથિત માનવસર્જિત આપત્તિને ગંભીરતાથી લે અને પંજાબ તથા ભારતના અન્ય રાજ્યોમાં થતા આ સંકટમાંથી લોકોને મુક્ત કરે.
